Στο λιμάνι του Καστελόριζου, οι προσόψεις των νεοκλασικών κατεβαίνουν ως το νερό και οι βάρκες μένουν δεμένες μπροστά στα σπίτια. Πίσω από την ήσυχη εικόνα της προκυμαίας βρίσκεται μια μακρά διαδρομή εμπορίου, ξένων διοικήσεων, πολέμου και επιστροφής. Κάθε χρόνο, στις 13 Σεπτεμβρίου, κάτοικοι, μαθητές, εκπρόσωποι των αρχών και ταξιδιώτες συγκεντρώνονται στον οικισμό για την επέτειο της απελευθέρωσης του 1943. Η ημέρα συνδέεται με την άφιξη του αντιτορπιλικού «Ναύαρχος Κουντουριώτης» και με την ελληνική σημαία που υψώθηκε έπειτα από δεκαετίες ιταλικής κυριαρχίας. Τα ιστορικά σημεία βρίσκονται κοντά μεταξύ τους: από το φυσικό λιμάνι έως τον ναό των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, το Μνημείο Πεσόντων και τις γειτονιές που ξαναχτίστηκαν μετά τις καταστροφές του πολέμου. Ένα ταξίδι εκείνες τις ημέρες προσφέρει άμεση επαφή με τον τόπο, τις οικογενειακές μνήμες και τις δημόσιες τελετές που διατηρούν το γεγονός παρόν στη ζωή της κοινότητας. Τον Σεπτέμβριο, το φως παραμένει καθαρό πάνω στα γύρω υψώματα.
Στο ανατολικό άκρο των Δωδεκανήσων
Το Καστελόριζο, επίσημα Μεγίστη, βρίσκεται στο ανατολικό άκρο των Δωδεκανήσων, κοντά στις ακτές της Λυκίας. Ο κύριος οικισμός αναπτύχθηκε γύρω από έναν προστατευμένο φυσικό όρμο, όπου τα πλοία έβρισκαν καταφύγιο και οι εμπορικές διαδρομές της ανατολικής Μεσογείου συναντούσαν τα παράλια της Μικράς Ασίας. Στις αρχές του 20ού αιώνα η ναυτική και εμπορική δραστηριότητα είχε ενισχύσει σημαντικά την τοπική οικονομία. Κοινότητες Καστελοριζιών δημιουργήθηκαν σε απέναντι λιμάνια και σε μακρινές χώρες. Η γεωγραφική θέση συνέβαλε σε διαδοχικές διοικήσεις και πολεμικές αναμετρήσεις. Μετά την οθωμανική περίοδο ακολούθησαν η γαλλική παρουσία και η ιταλική κυριαρχία, η οποία εδραιώθηκε στα Δωδεκάνησα τον 20ό αιώνα. Στα αρχοντικά της προκυμαίας, στα σχολεία, στις εκκλησίες και στα κατάλοιπα οχυρώσεων διακρίνονται ίχνη αυτής της σύνθετης πορείας. Από το λιμάνι, η απέναντι στεριά παραμένει ορατή και κάνει σαφή τη στρατηγική σημασία του τόπου. Σε αυτή την κλίμακα συγκεντρώνονται ιστορικές αναφορές αιώνων και μια καθαρή θέα προς τις ακτές της Ανατολής.
Η γιορτή της Απελευθέρωσης
Η γιορτή της Απελευθέρωσης αποτελεί σταθερό σημείο στο ετήσιο ημερολόγιο του Καστελόριζου. Στις 13 Σεπτεμβρίου συγκεντρώνονται άνθρωποι διαφορετικών γενεών, ανάμεσά τους οικογένειες που ζουν μόνιμα στον τόπο και απόδημοι με δεσμούς καταγωγής. Από νωρίς, ελληνικές σημαίες εμφανίζονται στα μπαλκόνια και στους δημόσιους χώρους. Ο κόσμος κατευθύνεται προς τον ναό και το Μνημείο Πεσόντων. Το περιεχόμενο της επετείου προέρχεται από τα γεγονότα του 1943, τις μαρτυρίες κατοίκων και την ανάμνηση όσων ακολούθησαν κατά τα δύσκολα χρόνια του πολέμου. Για την τοπική κοινωνία, η τελετή αφορά συγκεκριμένα πρόσωπα, οικογένειες που εκτοπίστηκαν και σπίτια που χάθηκαν. Ο ταξιδιώτης που βρίσκεται εκεί παρακολουθεί έναν εορτασμό ενταγμένο στην καθημερινή γεωγραφία του οικισμού. Στα σκαλοπάτια, στην προκυμαία και στις αυλές συγκεντρώνεται κόσμος. Οι επίσημες στιγμές διατηρούν ήρεμο χαρακτήρα. Μέσα από την ημέρα γίνεται ουσιαστική γνωριμία με τη συλλογική μνήμη και με τον τρόπο μετάδοσής της στους νεότερους. Οι οικογενειακές συναντήσεις διατηρούν πολλές από αυτές τις αφηγήσεις.
Η απελευθέρωση του 1943
Τον Σεπτέμβριο του 1943, η συνθηκολόγηση της Ιταλίας άλλαξε τις ισορροπίες στα Δωδεκάνησα. Το πρωί της 13ης Σεπτεμβρίου, το ελληνικό αντιτορπιλικό «Ναύαρχος Κουντουριώτης» εισήλθε στο λιμάνι του Καστελόριζου, μεταφέροντας το μήνυμα της απελευθέρωσης. Σύμφωνα με την ιστορική καταγραφή του Δήμου Μεγίστης, οι κάτοικοι συγκεντρώθηκαν σταδιακά, ύψωσαν ελληνικές σημαίες και ακολούθησαν το πλήρωμα προς τον ναό των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης. Η άφιξη είχε ιδιαίτερο βάρος για έναν πληθυσμό που είχε ζήσει χρόνια ιταλικής διοίκησης, περιορισμών και ανασφάλειας. Η πολεμική περίοδος συνεχίστηκε με βαριές συνέπειες. Γερμανικοί βομβαρδισμοί, η εκκένωση προς την Κύπρο και την Παλαιστίνη, λεηλασίες και πυρκαγιές σημάδεψαν τον οικισμό. Πολλοί άνθρωποι επέστρεψαν μετά το τέλος του πολέμου και βρήκαν κατοικίες κατεστραμμένες ή άδειες. Η αφήγηση της απελευθέρωσης περιλαμβάνει επομένως την πρώτη ημέρα χαράς, τις επόμενες δοκιμασίες και τη μακρά προσπάθεια αποκατάστασης της ζωής. Οι κάτοικοι συνδέουν τη σημερινή επέτειο με αυτή την ακολουθία γεγονότων και το ιστορικό της περιεχόμενο.
Οι εορτασμοί της 13ης Σεπτεμβρίου
Οι σημερινοί εορτασμοί οργανώνονται από τον Δήμο Μεγίστης και ακολουθούν ένα επίσημο πρόγραμμα σε βασικά σημεία του οικισμού. Το πρόγραμμα ξεκινά συνήθως με δοξολογία στον ιερό ναό των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, όπου συγκεντρώνονται κάτοικοι, μαθητές, στρατιωτικοί, εκπρόσωποι των αρχών και προσκεκλημένοι. Ακολουθεί μετάβαση στο Μνημείο Πεσόντων για επιμνημόσυνη δέηση και κατάθεση στεφάνων. Με την ανάκρουση του Εθνικού Ύμνου και την τήρηση σιγής ολοκληρώνεται το τελετουργικό. Σε ορισμένες χρονιές πραγματοποιούνται ομιλίες ή παράλληλες πολιτιστικές δράσεις. Η παρουσία του κοινού είναι διακριτική, καθώς οι χώροι παραμένουν λειτουργικοί και οι τελετές έχουν χαρακτήρα μνήμης. Όσοι επιθυμούν να παρακολουθήσουν χρειάζεται να συμβουλεύονται την ετήσια ανακοίνωση του δήμου, επειδή οι ώρες και οι επιμέρους δράσεις μπορεί να διαφοροποιούνται. Η έγκαιρη άφιξη διευκολύνει την πρόσβαση στα σκαλοπάτια του ναού και στην περιοχή του μνημείου, όπου συγκεντρώνεται το μεγαλύτερο μέρος των παρευρισκομένων. Το τελικό πρόγραμμα ανακοινώνεται συνήθως κοντά στην επέτειο από τις δημοτικές υπηρεσίες του νησιού.
Μια ιστορική διαδρομή στον οικισμό
Μια σύντομη ιστορική περιήγηση μπορεί να αρχίσει από την είσοδο του λιμανιού, εκεί όπου έγινε ορατό το ελληνικό πολεμικό πλοίο το 1943. Η πορεία συνεχίζεται κατά μήκος της προκυμαίας, μπροστά από τα νεοκλασικά σπίτια και τις παλιές εμπορικές προσόψεις, πριν ανηφορίσει προς τον ναό των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης. Από τα ψηλότερα σκαλοπάτια, ο όρμος φαίνεται σχεδόν ολόκληρος και η μικρασιατική ακτή διαγράφεται στον ορίζοντα. Επόμενη στάση είναι το Μνημείο Πεσόντων, κεντρικό σημείο των επετειακών τελετών. Η διαδρομή μπορεί να συμπληρωθεί με το Αρχαιολογικό Μουσείο, το Κάστρο των Ιπποτών και τα κτίρια που παρουσιάζουν πλευρές της ιστορίας και της ναυτικής παράδοσης. Οι αποστάσεις είναι μικρές. Οι ανηφόρες και τα σκαλιά απαιτούν άνετα παπούτσια. Χρόνος χρειάζεται και για τις λεπτομέρειες: επιγραφές, παλιές φωτογραφίες, οικογενειακά ονόματα και αναστηλωμένες κατοικίες δίνουν σαφή εικόνα της πορείας του τόπου. Η περιήγηση καλύπτεται σε λίγες ώρες, με άνετο ρυθμό και αρκετές στάσεις για παρατήρηση και φωτογραφίες.
Η επιστροφή μετά τον πόλεμο
Μετά τον πόλεμο, η επιστροφή στο Καστελόριζο συνοδεύτηκε από δύσκολες διαπιστώσεις. Πολλά σπίτια είχαν καταστραφεί, περιουσίες είχαν χαθεί και μεγάλος αριθμός κατοίκων επέλεξε τη μόνιμη εγκατάσταση στον Πειραιά, στην Αίγυπτο, στην Αυστραλία και σε άλλες κοινότητες της διασποράς. Όσοι έμειναν ή γύρισαν ανέλαβαν την αποκατάσταση κατοικιών, ναών και δημόσιων κτιρίων, συχνά με περιορισμένα μέσα. Στη σημερινή αρχιτεκτονική εικόνα διακρίνονται ίχνη αυτής της διαδικασίας. Αναστηλωμένες προσόψεις βρίσκονται δίπλα σε ερείπια και νεότερες κατασκευές, σε ένα σύνολο που καταγράφει διαφορετικές φάσεις κατοίκησης. Οι δεσμοί με τους αποδήμους παραμένουν ισχυροί και γίνονται ιδιαίτερα ορατοί στις επετείους, στις θρησκευτικές γιορτές και στις καλοκαιρινές συναντήσεις οικογενειών. Η κατανόηση της απελευθέρωσης γίνεται πληρέστερη μέσα από αυτή τη συνέχεια, που περιλαμβάνει την απώλεια, τη μετανάστευση και την επίμονη φροντίδα για τη διατήρηση των οικογενειακών δεσμών και των κτισμάτων. Σε πολλά σπίτια, παλιές φωτογραφίες διατηρούν έως σήμερα πρόσωπα, αναχωρήσεις και επιστροφές από εκείνες τις δύσκολες δεκαετίες του πολέμου.
Χρήσιμες πληροφορίες για την επίσκεψη
Για όποιον σχεδιάζει να βρεθεί στο Καστελόριζο στις 13 Σεπτεμβρίου, το πρόγραμμα της επετείου χρειάζεται να ελεγχθεί κοντά στην ημερομηνία μέσω του Δήμου Μεγίστης. Οι κεντρικές τελετές πραγματοποιούνται συνήθως στον ναό των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης και στο Μνημείο Πεσόντων, σε σημεία προσβάσιμα με τα πόδια από την προκυμαία. Η μορφολογία του οικισμού περιλαμβάνει ανηφόρες, στενά περάσματα και αρκετά σκαλοπάτια, επομένως τα άνετα παπούτσια είναι απαραίτητα. Κατά τη δοξολογία απαιτείται ενδυμασία κατάλληλη για χώρο λατρείας. Η φωτογράφιση καλό είναι να γίνεται χωρίς να εμποδίζει την πομπή ή τους συμμετέχοντες. Μια επίσκεψη στο μουσείο και μια ήρεμη διαδρομή προς το κάστρο μπορούν να ενταχθούν πριν ή μετά τις επίσημες εκδηλώσεις, ανάλογα με τα ωράρια λειτουργίας. Το απόγευμα, μπορεί κανείς να επιστρέψει στο λιμάνι, στον ίδιο χώρο όπου άρχισαν τα γεγονότα της ιστορικής ημέρας του 1943. Οι ώρες των μουσείων χρειάζονται επιβεβαίωση, ιδιαίτερα εκτός θερινής περιόδου, πριν από την επίσκεψη στο νησί.
Επιστροφή στο λιμάνι
Με το απογευματινό φως πάνω στις προσόψεις της προκυμαίας, τα γεγονότα της απελευθέρωσης συνδέονται με συγκεκριμένα σημεία. Η είσοδος του όρμου, ο δρόμος προς την εκκλησία, το μνημείο και οι γειτονιές των παλιών αρχοντικών βρίσκονται σε απόσταση μιας σύντομης πεζοπορίας. Στις 13 Σεπτεμβρίου, ο ταξιδιώτης γνωρίζει τα γεγονότα μέσα από τους χώρους όπου εκτυλίχθηκαν και μέσα από τις αφηγήσεις των ανθρώπων που τα κληρονόμησαν. Η συμμετοχή στις τελετές δεν απαιτεί ιδιαίτερη προετοιμασία, πέρα από ενημέρωση για το πρόγραμμα και σεβασμό στον χαρακτήρα της ημέρας. Αργότερα, όταν η κίνηση μειώνεται, μια στάση δίπλα στο νερό δίνει χρόνο για να οργανωθούν οι εικόνες της διαδρομής. Το Καστελόριζο παρουσιάζεται τότε ως τόπος με ευδιάκριτη ιστορική συνέχεια, όπου η γεωγραφία, η αρχιτεκτονική και οι οικογενειακές μνήμες συναντώνται σε έναν μικρό οικισμό της ανατολικής Μεσογείου. Στο τέλος, η θάλασσα και οι απέναντι ακτές μένουν καθαρές στο φως του δειλινού πάνω από το λιμάνι κάθε Σεπτέμβριο.
ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΑΡΘΡΑ
